Toen ik op school zat, was de rekenmachine ineens een soort wondermiddel. In de bovenbouw mochten we het apparaat eindelijk gebruiken bij wiskundeopgaven. Geen gedoe meer met lange delingen op papier. Maar dat betekende niet dat we geen wiskunde meer hoefden te leren. Je moest nog steeds snappen wat je aan het doen was. De rekenmachine was een hulpmiddel, geen vervanger.
En nu, tientallen jaren later, is er weer zo’n hulpmiddel dat de boel op z’n kop zet: AI-schrijfhulpmiddelen zoals ChatGPT. Daarmee kun je een tekst laten schrijven, een alinea herschrijven, ideeën laten genereren of zelfs een heel artikel laten uittypen. En wat doen scholen en instellingen? Ze trekken aan de noodrem. Want “dan leren leerlingen niks meer.” Of: “dat is niet eerlijk tegenover anderen.” Het zou te makkelijk zijn. Maar is dat ook zo?
Wat is leren eigenlijk?
Als je mij vraagt wat leren is, dan zeg ik: snappen wat je aan het doen bent. Niet domweg trucjes herhalen. Niet klakkeloos feiten stampen. Maar inzicht ontwikkelen. Verbanden leggen. Iets nieuws proberen en begrijpen waarom het werkt — of waarom het niet werkt.
Je leert pas echt als je iets begrijpt, niet als je alleen maar een antwoord kunt reproduceren. En dat geldt voor taal net zo goed als voor wiskunde. Een rekenmachine kan pas iets uitrekenen als jij weet wat je erin moet stoppen. De som komt niet vanzelf.
Met een AI-tool is het niet anders. Die geeft pas een goede output als jij een duidelijke vraag stelt. Als je weet wat je wil zeggen. Wat de toon moet zijn. Wie de lezer is. Wat de boodschap is. Als je dat niet weet, krijg je generieke rommel terug.
Wat ik zelf met AI doe
Laat ik een inkijkje geven in hoe ik AI gebruik. Bijna elke dag gebruik ik ChatGPT om te schrijven. Niet omdat ik niet meer kán schrijven — schrijven is iets wat ik al mijn hele leven doe. Maar omdat het me helpt om te denken. Om te structureren. Om te variëren. Om sneller tot de kern te komen.
Soms laat ik een eerste opzet maken, gewoon om te zien waar het systeem mee komt. Dat zet mij dan aan het denken. “Is dit wat ik bedoel?” “Zou ik het anders zeggen?” En negen van de tien keer herschrijf ik de helft. Of meer. Maar dat proces — dat nadenken over wat ik echt wil zeggen — wordt juist aangeslingerd door AI. Niet uitgeschakeld.
Het is een spiegel. Een suggestie. Een startpunt. Geen eindproduct.
AI als verlengstuk van je denken
AI is voor mij geen vervanging van mijn denkvermogen. Het is een verlengstuk ervan. Zoals een schetsboek dat is voor een kunstenaar, of een gitaar voor een muzikant. Het helpt me om mijn ideeën te vangen, te ordenen, te bevragen. Maar ik blijf aan het roer staan.
De kracht van AI zit voor mij niet in het automatiseren, maar in het activeren. In het sneller komen tot wat ik eigenlijk wil zeggen. In het scherper maken van mijn gedachten. En soms ook gewoon in het spelen met woorden, in het ontdekken van nieuwe invalshoeken die ik zelf misschien niet had bedacht.
Ik geloof dan ook niet dat AI mensen dommer maakt. Het is de manier waarop je het gebruikt die het verschil maakt.
Wanneer wordt het gevaarlijk?
Het wordt pas gevaarlijk als je het denkproces overslaat. Als je AI gebruikt als een soort automatische tekstfabriek. Dan raak je iets essentieels kwijt: je eigen stem, je eigen afwegingen, je eigen verantwoordelijkheid.
Dat zie je soms bij scholieren of studenten die hele werkstukken laten schrijven door AI, zonder ze zelf te begrijpen. Ze leveren iets in wat er op het eerste gezicht netjes uitziet, maar waar geen eigen gedachte meer in zit. Geen persoonlijk inzicht. Geen verdieping.
In die gevallen leer je inderdaad niks. Maar het ligt niet aan de tool. Het ligt aan hoe je die inzet — of juist misbruikt. En het ligt ook aan het onderwijssysteem dat nog te vaak alleen het eindresultaat beoordeelt, en niet het proces ernaartoe.
Vergelijking met de rekenmachine
Daarom geloof ik dat de vergelijking met de rekenmachine maar ten dele opgaat. Ja, beide zijn hulpmiddelen. En ja, bij beiden geldt dat je zonder begrip van de basis nergens komt. Maar er is ook een belangrijk verschil.
Een rekenmachine voert wiskundige bewerkingen uit. Je moet zelf nog steeds de juiste formule kiezen, de juiste getallen invoeren en begrijpen waarom je iets doet. De machine doet alleen de rekensom voor je.
Een AI-schrijfhulp gaat veel verder. Die kan een hele gedachtegang simuleren. Die kan niet alleen de grammatica doen, maar ook de toon, de argumenten, de structuur. En precies daarom is het zo belangrijk dat we er zorgvuldig mee omgaan.
Want als je dat allemaal uitbesteedt, wat blijft er dan nog over van jouw leerproces? Of van jouw unieke kijk op de wereld?
Waarom verbieden geen oplossing is
Er zijn scholen en opleidingen die AI volledig verbieden. Die ChatGPT blokkeren op het netwerk. Die essays controleren met AI-detectors (die overigens vaak fout zitten). En ik begrijp de reflex wel. Uit angst voor fraude, voor gemakzucht, voor het verliezen van vakinhoud. Maar ik denk dat het een doodlopende weg is.
Technologie laat zich niet tegenhouden. AI gaat niet meer weg. En jongeren zijn handig genoeg om de blokkades te omzeilen. Dus wat los je er eigenlijk mee op?
Veel zinvoller vind ik het om studenten te leren hoe je AI verantwoord gebruikt. Hoe je je eigen denkproces zichtbaar maakt. Hoe je kritisch kijkt naar wat AI voorstelt. Hoe je fouten ontdekt. Hoe je nuance toevoegt.
En bovenal: hoe je je eigen stem bewaart in een wereld waarin algoritmes je werk over willen nemen.
De rol van onderwijs
Onderwijs zou studenten niet moeten beschermen tegen AI, maar ze er juist op voorbereiden. Net zoals we vroeger leerden omgaan met rekenmachines, met spellingscontrole, met Wikipedia. Niet door ze te verbieden, maar door ze te omarmen als leerobject.
Waarom geen opdracht waarbij studenten AI gebruiken om een eerste versie te maken, en vervolgens laten zien hoe ze die herschrijven en verbeteren? Of waarbij ze reflecteren op de kwaliteit van de gegenereerde tekst? Of waarin ze laten zien welke keuzes ze zelf maken?
Dan leer je pas echt wat schrijven is: niet het produceren van zinnen, maar het maken van inhoudelijke keuzes. Het formuleren van je eigen gedachte. Het zoeken naar precisie.
AI-geletterdheid hoort erbij
In de toekomst is AI-geletterdheid net zo belangrijk als digitale geletterdheid nu is. Of misschien zelfs belangrijker. Want AI zal niet alleen in het onderwijs opduiken, maar overal: in de zorg, de journalistiek, de advocatuur, de politiek, de kunst.
Wie weet hoe je AI moet gebruiken, en hoe je het moet wantrouwen, heeft een voorsprong. Wie AI begrijpt, kan het gebruiken als versterking van zijn eigen denken. Maar wie AI gebruikt als vervanging, raakt zichzelf kwijt.
Het onderwijs heeft dus de verantwoordelijkheid om jongeren daarin te begeleiden. Niet met angst en regels, maar met vertrouwen en kennis.
En hoe zit het met ouderen?
Laat ik het breder trekken. Want ik spreek ook veel senioren die worstelen met technologie. Voor wie AI misschien een brug te ver lijkt. En toch zie ik dat juist zij er baat bij kunnen hebben.
Stel je voor: je bent gepensioneerd, je schrijft graag, of je wilt je herinneringen opschrijven voor je kinderen of kleinkinderen. Maar je vindt het lastig om op gang te komen. Je weet niet goed hoe je moet beginnen, of je twijfelt over je taalgebruik. Dan kan AI een prachtige steun zijn.
Een tool als ChatGPT helpt je om je gedachten te ordenen, om een opzet te maken, om zinnen te formuleren zonder dat je meteen in de stress schiet over stijl of grammatica. Je hoeft niet meer bang te zijn dat je niet ‘goed genoeg’ schrijft. Je hoeft alleen nog maar jezelf te zijn.
En geloof me: dat is genoeg.
Ik ken ouderen die dankzij AI weer zijn gaan schrijven. Die brieven maken, verhalen, zelfs hele boekjes. Niet omdat AI het voor hen doet, maar omdat het hen nét dat zetje geeft dat ze nodig hebben. En dat is toch prachtig?
Misverstanden over creativiteit
Een veelgehoord bezwaar tegen AI is dat het ten koste zou gaan van creativiteit. Maar ook dat ligt genuanceerder. Creativiteit is geen mysterieus talent dat alleen kunstenaars bezitten. Creativiteit is durven combineren, spelen met ideeën, iets maken dat nog niet bestond.
AI kan daarbij juist helpen. Niet als vervanger van jouw ideeën, maar als bron van nieuwe invalshoeken. Als inspiratiebron. Als sparringpartner.
Wat AI níet heeft, is intuïtie. Emotie. Diepte. Ervaring. En dat is precies wat jij wél meebrengt. Het mooiste ontstaat in de wisselwerking tussen mens en machine.
Wat we zouden moeten willen
Wat ik zou willen? Dat we AI niet zien als bedreiging, maar als uitnodiging. Om opnieuw na te denken over wat leren eigenlijk is. Over wat het betekent om iets zelf te maken. Over wat we verwachten van leerlingen, van studenten, van schrijvers, van onszelf.
Ik zou willen dat we de discussie niet voeren op basis van angst, maar op basis van vertrouwen. Dat we mensen niet de toegang tot AI ontnemen, maar ze leren hoe ze het goed gebruiken. En vooral: dat we onze eigen menselijke creativiteit en oordeelsvermogen blijven ontwikkelen.
Want dat blijft, wat er ook gebeurt, onze grootste kracht.
Tot slot
Is het verbieden van AI-schrijfgereedschappen hetzelfde als het verbieden van rekenmachines?
Nee.
Het is véél ingrijpender. AI raakt aan de kern van wie we zijn als mens: denkend, voelend, verbeeldend. Het vraagt dus om een ander soort gesprek. Niet over verbieden, maar over begeleiden. Niet over vermijden, maar over benutten. Niet over angst, maar over mogelijkheden.
Voor mij is AI een hulpmiddel. Geen vervanger van mijn stem, maar een verlengstuk ervan. En ik zou het niet meer willen missen.
Wat zou jj kunnen doen?
Heb jij al geëxperimenteerd met AI om te schrijven, of juist bewust niet? Werk je in het onderwijs, of begeleid je anderen in hun leerproces? Of ben je senior en nieuwsgierig naar wat AI voor jou kan betekenen?
Ik hoor graag hoe jij ernaar kijkt. Laat van je horen via tonhaex.nl/contact, of volg mijn blogs en updates over AI, schrijven en creativiteit op tonhaex.nl.
Samen blijven we denken. En maken. Met én ondanks AI.
WIL JE OP DE HOOGTE BLIJVEN?
Dan is dit iets voor jou
Veelgestelde vragen (FAQ)
1. Is AI niet gewoon een vorm van spieken?
Niet per se. Het hangt af van hoe je het gebruikt. Als je AI inzet om een hele tekst te genereren zonder zelf na te denken, dan komt het daar wel dichtbij. Maar als je AI gebruikt om mee te denken, te herschrijven of ideeën op te doen, dan versterk je juist je eigen leerproces.
2. Kan ik als docent AI toch verbieden in mijn lessen?
Dat kan, maar het is de vraag of je daarmee de ontwikkeling van je leerlingen helpt. Veel zinvoller is het om AI bewust onderdeel te maken van het leerproces. Laat leerlingen bijvoorbeeld uitleggen hoe ze AI hebben gebruikt, of laat ze AI-output kritisch analyseren.
3. Maakt AI schrijven overbodig?
Nee. AI neemt niet jouw creativiteit of ervaring over. Het kan een hulpmiddel zijn bij het schrijven, maar jij bepaalt nog steeds de inhoud, de toon en de richting. Juist in de wisselwerking tussen mens en AI ontstaat iets sterkers.
4. Hoe kunnen senioren profiteren van AI-schrijfhulpmiddelen?
Voor senioren kan AI een fijne manier zijn om herinneringen vast te leggen, brieven te schrijven of ideeën op papier te zetten zonder technische drempels. Het haalt onzekerheid weg over spelling of structuur, en maakt schrijven weer plezierig en toegankelijk.
5. Hoe herken je goed gebruik van AI in het onderwijs?
Goed gebruik zie je als leerlingen zelf keuzes maken, uitleggen wat ze hebben gedaan met AI, en hun eigen stem blijven gebruiken. Slecht gebruik herken je aan teksten die niet meer passen bij hun niveau, of waarin geen persoonlijke inbreng zichtbaar is.
6. Wat moet ik doen als ik twijfels heb over AI-output?
Stel jezelf een paar kritische vragen:
- Is dit wat ik écht wilde zeggen?
- Klopt het inhoudelijk?
- Past de toon bij mij?
- Zijn er bronnen genoemd — en zijn die betrouwbaar?
AI is een suggestie, geen waarheid.
7. Zijn AI-detectors betrouwbaar om spieken op te sporen?
Nee, op dit moment zijn AI-detectors nog lang niet waterdicht. Ze geven vaak foutpositieven én missen echte AI-teksten. Het is verstandiger om op zoek te gaan naar andere signalen, zoals inconsistent taalgebruik of plotselinge stijlsprongen.
