Verhaal uit de De Meesterverteller 1
Ergens in de stad stond een theater dat niemand meer bezocht. Het heette Aurora.
Ooit hadden er gouden letters boven de ingang gehangen, maar de A was verdwenen, de U hing scheef en van de rest kon je alleen bij goed licht nog raden wat er had gestaan. De deuren waren gesloten met kettingen die inmiddels zo verroest waren dat niemand wist of ze het gebouw buiten hielden of de wereld juist binnen. Overdag liep men eraan voorbij ’s Nachts keek men liever naar de overkant.
Want soms, wanneer de maan hoog boven de daken stond, brandde er achter een van de dichtgetimmerde ramen licht. En dan klonk er applaus. Niet luid. Niet enthousiast. Maar langzaam. Alsof iemand in een lege zaal één paar handen tegen elkaar sloeg. Steeds opnieuw. Jonas hoorde het verhaal voor het eerst in een café waar studenten vooral bijeenkwamen om elkaar ervan te overtuigen dat ze later iets belangrijks zouden worden.
Hij studeerde filosofie. Dat betekende volgens zijn vader dat hij vier jaar lang ingewikkelde woorden leerde voor problemen die andere mensen allang hadden opgelost. Jonas vond dat een belediging. En soms, heel soms, vreesde hij dat zijn vader gelijk had. Toen iemand over het verlaten theater vertelde, lachte hij. “Een gebouw kan niet applaudisseren.” “Ga dan kijken.”
Dat was natuurlijk precies het soort zin waarvoor jonge mannen al eeuwenlang bergen beklimmen, oorlogen beginnen en verlaten theaters binnengaan Diezelfde nacht stond Jonas voor Aurora. De ketting rond de deur brak bijna vanzelf. Binnen rook het naar stof, hout en iets zoets dat hij niet kon thuisbrengen. Alsof ergens bloemen lagen te rotten Hij liep door de foyer. Aan de muren hingen vergeelde affiches van voorstellingen die lang geleden waren gespeeld: Hamlet, Koning Lear, Wachten op Godot. Op het laatste affiche stond met potlood geschreven: Hij komt niet. Jonas glimlachte. “Flauw.” “Dank je.”
Hij draaide zich om. Niemand. Toen ging ergens voor hem een deur open. Daarachter lag de grote zaal Jonas stapte naar binnen en bleef staan. Het theater was niet leeg. Op het toneel stonden zeven acteurs. Ze droegen eenvoudige zwarte kleding en witte maskers. Achter hen hing een rood gordijn dat langzaam bewoog, hoewel nergens wind vandaan kwam.
In de zaal zaten geen mensen. Er stonden spiegels. Honderden. Grote spiegels, kleine spiegels, ronde spiegels en spiegels waarvan het glas al gebarsten was. Ze stonden op iedere stoel en waren allemaal naar het toneel gericht. Jonas keek erin en honderden Jonassen keken terug. Sommige jong, andere oud. Eén huilde. Een ander lachte. Een derde keek hem aan met een vermoeidheid die Jonas nog nooit in zijn eigen gezicht had gezien.
“Welkom.” Op het toneel stond nu een vrouw. Hij wist zeker dat ze er een seconde geleden niet was geweest. Ze droeg een rood gewaad. Haar haar was grijs, haar gezicht opvallend gewoon. Dat vond Jonas merkwaardig genoeg verontrustender dan wanneer ze hoorns had gehad. “Wie bent u?” vroeg hij. “Regina.” “En wat is dit?” “Een voorstelling.” “Voor wie?” Regina wees naar de spiegels. “Voor jou.”
Jonas lachte, maar het geluid stierf onmiddellijk. Geen echo. Alsof het theater zijn lach had ingeslikt. Regina klapte eenmaal in haar handen. De eerste acteur deed zijn masker af. Daaronder zat het gezicht van Jonas. “Onmogelijk,” zei hij. De acteur keek hem aan. “Mijn vader vindt dat ik mijn leven verspil.” Jonas verstijfde. Een tweede acteur zette een stap naar voren. Ook hij droeg Jonas’ gezicht. “Ik zeg dat het mij niets kan schelen.” “Maar dat is niet waar,” zei de derde. “Ik wil dat hij trots op mij is,” vervolgde een vierde. En de vijfde fluisterde: “Ik wil dat niemand dat weet.”
Jonas liep naar het toneel. “Hou op.” De acteurs zwegen. Regina glimlachte. “Waarom?” “Omdat dit van mij is. Mijn gedachten.” “Ah,” zei Regina. “Daar vergis je je.” Ze liep naar hem toe en wees naar de spiegels. “Je noemt ze jouw gedachten omdat ze in jouw hoofd verschijnen. Zoals een koning een land het zijne noemt omdat hij toevallig op de troon zit.”
Jonas wilde antwoorden, maar Regina hief haar hand. “Wie schreef je eerste gedachte? Wie koos je eerste angst? Wie besloot van wie je zou houden?” “Dat is iets anders.” “Waarom?” Jonas zocht naar een antwoord. Hij kende duizenden woorden over bewustzijn, vrije wil en identiteit. Geen ervan kwam. Regina liep langs hem heen. “De mens is een acteur die tijdens de voorstelling ontdekt dat hij het script nooit heeft gelezen.”
Het rode gordijn ging open. Daarachter zat Jonas aan een bureau. Ouder. Misschien vijftig. Voor hem lagen boeken die niemand las. Het licht doofde. Een andere scène verscheen. Jonas, misschien veertig, met een kind op zijn schouders. Daarna lag hij in een ziekenhuisbed. Vervolgens stond hij alleen in een keuken. Toen verscheen hij voor een volle collegezaal en hoorde hij applaus. Daarna werd alles weer donker.
Jonas keek naar Regina. “Zijn dit mijn toekomstmogelijkheden?” “Misschien.” “Welke is echt?” Regina glimlachte. “Waarom moet er één echt zijn?” “Omdat ik uiteindelijk maar één leven leef.” “Precies,” zei Regina. “Dat is de tragedie.” Ze pakte een masker van een stoel. Het had Jonas’ gezicht. Maar mooier. Zelfverzekerder. De mond glimlachte. Geen twijfel, geen angst, geen schaamte. “Draag het.” Jonas keek ernaar. “Waarom?” “Omdat het makkelijker is. Je hoeft niet meer te twijfelen. Niet meer te zoeken. Niet meer iedere ochtend opnieuw te beslissen wie je bent. Je wordt gewoon iemand.”
Dat antwoord trof hem harder dan hij verwachtte. Jonas keek naar het masker en begreep plotseling waarom mensen uniformen droegen. Waarom ze vlaggen volgden. Waarom ze zichzelf vader, professor, winnaar, slachtoffer, gelovige, atheïst, Nederlander, revolutionair of mislukkeling noemden.
Niet omdat die woorden niets betekenden. Maar omdat ze zoveel betekenden dat je erachter kon verdwijnen. “En als ik weiger?” vroeg hij. Regina haalde haar schouders op. “Dan blijf je onzeker.” “Mijn hele leven?” “Waarschijnlijk.” Dat was geen aantrekkelijk vooruitzicht.
Jonas pakte het masker aan. Het voelde warm, bijna als huid. In de spiegels veranderden zijn gezichten. Ze keken verwachtingsvol naar hem. Hij bracht het masker langzaam naar zijn gezicht. Nog een paar centimeter. En toen zag hij iets.
Helemaal achter in de zaal stond één kleine spiegel. Daarin zag hij geen filosoof, geen zoon, geen oude man, geen vader. Geen succes en geen mislukking. Alleen zichzelf. Bang. Nieuwsgierig. Levend. Hij liet het masker zakken. Regina fronste. “Wat doe je?” “Ik weet het niet.”
Voor het eerst glimlachte Jonas echt. “Dat lijkt me eigenlijk wel een goed begin.” De spiegels begonnen te trillen. Regina zette een stap achteruit. “Je moet kiezen.” “Waarom?” “Omdat iedereen kiest.” “Dan kies ik morgen wel.” “Lafaard.” “Misschien.” “Twijfelaar.” “Zeker.” “Mislukkeling.” Jonas keek haar aan. “Dat zullen we zien.”
Bij ieder antwoord verscheen een barst in een spiegel. Regina werd bleker. Jonas keek naar het masker in zijn handen. Hij hoefde het niet kapot te slaan. Hij hoefde er niet tegen te vechten. Hij legde het eenvoudig op de grond. Dat bleek genoeg.
Eén voor één doofden de toneellampen. De acteurs verdwenen. Niet dramatisch. Geen rook, geen geschreeuw. Ze waren er eenvoudig niet meer. Regina bleef als laatste staan. “Denk je dat je nu vrij bent?” vroeg ze. “Nee.” Ze leek verrast. “Natuurlijk niet,” vervolgde Jonas. “Wat heb je dan geleerd?”
Hij keek naar de honderden spiegels en dacht lang na. “Dat ik niet alles hoef te geloven wat mij speelt.Regina glimlachte. Ditmaal zonder dreiging. Bijna vriendelijk. “Dan heb je vanavond toch iets van filosofie begrepen.” Het licht ging uit.
Toen Jonas wakker werd, lag hij op straat voor het theater. De ochtendzon scheen op de gevel. Mensen fietsten naar hun werk, een vuilniswagen stopte verderop en iemand liet een hond uit die uitgebreid belangstelling had voor een lantaarnpaal. De wereld was alweer begonnen zonder hem. Jonas stond op. Boven de ingang waren de oude letters ineens beter zichtbaar. AURORA.
Dageraad. Hij keek door een kier tussen de planken. Binnen was niets te zien. Alleen duisternis. Hij liep naar huis. Die middag opende hij het document waaraan hij maandenlang had gewerkt. Over de aard van het zelf, stond bovenaan. Zevenendertig pagina’s. Hij selecteerde alles. Even aarzelde hij. Toen drukte hij op delete. Niet omdat het slecht was, maar omdat hij niet meer wist of hij het geschreven had om iets te begrijpen of om iemand te worden die iets begreep.
Hij begon opnieuw. Ditmaal schreef hij slechts één zin: Misschien is een mens niet degene die uiteindelijk ontdekt wie hij is, maar degene die leert leven met alles wat hij ook had kunnen zijn. Jonas las de zin nog eens. Hij veranderde uiteindelijk in ooit. Zette het daarna terug. Verwijderde vervolgens de hele zin. Hij schreef hem opnieuw. En moest lachen. Ergens, diep in zijn herinnering, hoorde hij applaus. Eén paar handen. Langzaam. Maar ditmaal klonk het niet dreigend. Het klonk bijna alsof iemand zei: Ga door.
Auteursnotitie
In deze versie is de waanzin geen monster dat Jonas moet verslaan. Ze is de verleiding van zekerheid. We willen graag weten wie we zijn. We geven onszelf namen, functies, overtuigingen en rollen. Dat is nodig — zonder enig verhaal over onszelf zouden we waarschijnlijk al bij het ontbijt de draad kwijtraken. Maar een rol kan ook een kooi worden wanneer we gaan geloven dat zij ons volledig beschrijft. Daarom is Regina geen demon. Ze biedt Jonas juist iets heel aantrekkelijks aan: een einde aan zijn twijfel. Het masker belooft rust. Eén identiteit. Eén verhaal. Eén antwoord. Jonas’ overwinning bestaat dan ook niet uit het vernietigen van de waanzin, maar uit het verdragen van onzekerheid. Misschien zit daar de diepere paradox: wie koste wat kost wil weten wie hij is, loopt het risico zichzelf gevangen te zetten. Wie accepteert dat hij nooit helemaal af is, houdt ruimte over om te veranderen. En misschien is dát wel het echte theater van de waanzin: niet dat we verschillende rollen spelen, maar dat we soms vergeten dat het rollen zijn.